Marlin BurkunkDe Geheugen Groeve op mijn zolder
Heb
Ja. Vogelvrij (1945, maar grotendeels geschreven in 1942 tijdens Norels onderduik) is veel meer dan een spannend oorlogsverhaal. Het is ook een document van zijn tijd: een boek dat laat zien hoe Nederlanders zichzelf tijdens de bezetting wilden zien – en hoopten te zijn. achterderug.nl
1. Geschreven vóór de afloop van de oorlog
Dat maakt het boek bijzonder. Norel wist nog helemaal niet hoe de oorlog zou eindigen. Hij dacht, zoals veel Nederlanders in 1942, dat de bevrijding nabij was. Daardoor leest het niet als een terugblik, maar als een boek dat midden in de strijd staat. De spanning is echt; de toekomst is onzeker. achterderug.nl
2. De morele wereld is glashelder
Voor de moderne lezer valt vooral de scherpe tegenstelling op:
- goed versus kwaad;
- vaderland versus bezetter;
- trouw versus verraad.
De hoofdpersoon, de Urker visser Evert Gnodde, twijfelt nauwelijks aan de vraag wat juist is. De vraag is alleen hoe hij het goede kan doen. Dat sluit aan bij de protestants-christelijke achtergrond van Norel. Plicht, geloof en vaderland vallen vrijwel samen. DBNL
Juist daardoor verschilt het sterk van latere oorlogsromans, waarin schuld, grijstinten en morele ambiguïteit centraal staan.
3. Een mythe van het Nederlandse verzet
Historisch gezien heeft Vogelvrij meegeholpen aan de naoorlogse nationale identiteit.
Het vertelt eigenlijk het verhaal dat Nederland na 1945 graag over zichzelf vertelde:
- wij boden weerstand;
- gewone mensen konden helden worden;
- de bezetter werd uiteindelijk verslagen door moed en trouw.
Historici weten inmiddels dat de werkelijkheid veel complexer was. Het verzet was relatief klein, veel Nederlanders probeerden vooral te overleven en er bestond ook collaboratie. Maar een samenleving die net uit de oorlog kwam, had behoefte aan voorbeelden van moed. Norel gaf die voorbeelden.
4. Urk als moreel landschap
Dat het verhaal op Urk begint is geen toeval.
Urk staat bij Norel voor:
- hechte gemeenschap;
- protestantse waarden;
- verbondenheid met zee en vrijheid;
- onafhankelijkheid.
De zee is bovendien voortdurend symbool van ontsnapping. Engeland ligt letterlijk aan de overkant. Dat geeft het verhaal iets bijna bijbels: de zee is gevaar én bevrijding.
5. Spanningsroman én opvoedingsboek
Voor veel jongens in de jaren vijftig en zestig was dit hét avonturenboek.
Het bevat alles wat een klassieke avonturenroman nodig heeft:
- onderduiken,
- ontsnappen,
- sabotage,
- vermommingen,
- gevaarlijke tochten,
- trouw en kameraadschap.
Maar tegelijk wilde Norel zijn lezers vormen. Hij schreef niet alleen om te vermaken; hij wilde laten zien welk karakter een goed mens volgens hem moest hebben.
6. Waarom het nog steeds interessant is
Literair behoort Vogelvrij niet tot de grote vernieuwende romans over de oorlog, zoals bijvoorbeeld De donkere kamer van Damokles of Het bittere kruid.
Maar cultuurhistorisch is het juist heel waardevol.
Als je wilt begrijpen hoe veel Nederlanders vlak na de oorlog over zichzelf dachten, is Vogelvrij bijna een tijdcapsule. De zekerheid, het geloof in heldendom en de vanzelfsprekende vaderlandsliefde voelen tegenwoordig soms naïef, maar juist daardoor laat het boek zien hoe de eerste generatie na de oorlog betekenis gaf aan de bezetting. Zoals het Lexicon van de jeugdliteratuur het formuleert: de helderheid en zekerheid van het boek zijn “eerder wensvervullend dan reëel”. DBNL
Ik denk dat het boek tegenwoordig misschien wel interessanter is als historische bron dan als roman. Het vertelt niet alleen een verhaal over de oorlog, maar ook over de idealen, angsten en verlangens van Nederland tijdens én vlak na die oorlog. Voor iemand die geïnteresseerd is in de cultuurgeschiedenis van Nederland – zoals jij vaak bent – is dat misschien wel de grootste waarde ervan.
