Grote verhalen en kleine verhalen over de wereld van vroeger
De Geheugengroeve is een poging te begrijpen uit welke lagen mijn eigen leven is opgebouwd. Het vertrekpunt is 1966, mijn geboortejaar, maar de groeve gaat dieper. Ook de generaties vóór mij droegen iets over: gewoonten, overtuigingen, angsten, verwachtingen, normen en waarden — gevormd door de wereld waarin zij leefden. Daarom graaf ik terug tot de ouders van mijn opa’s en oma’s, om vandaaruit weer naar mijn eigen tijd toe te werken.
Uitgangspunt is dat een mensenleven nooit losstaat van zijn historische context. Oorlog, honger, welvaart, religie, emancipatie, techniek en politieke omwentelingen laten sporen na. Niet alleen in archieven en voorwerpen, maar ook in families en mensen. Sommige verdwijnen, andere worden bewust of onbewust doorgegeven. De Geheugengroeve onderzoekt die wisselwerking tussen tijdgeest en persoonlijke geschiedenis. Begrippen als tijdgeest, collectief geheugen, cultureel erfgoed, normen en waarden moeten daarbij niet vanzelfsprekend blijven, maar zo precies mogelijk worden omschreven en onderzocht.
Ik bekijk het samenleven vanuit vijf perspectieven: economisch, sociaal, politiek, religieus en cultureel. Samen vormen zij de context waarin een mens wordt geboren, opgroeit en zichzelf leert begrijpen.
Het onderzoek volgt vervolgens twee sporen. In de Grote Verhalen probeer ik de historische ontwikkelingen, breuklijnen en tijdgeesten vanaf ongeveer 1848 zichtbaar te maken: generaliseren, verbanden leggen en de wirwar van het verleden terugbrengen tot heldere patronen. In de Kleine Verhalen graaf ik naar mijn familie en mijn eigen herinneringen: huizen, mensen, voorwerpen, geuren, gebeurtenissen en gewoonten die ineens een toegang tot een verdwenen wereld kunnen vormen.
Beide sporen komen uiteindelijk samen. De Grote Verhalen geven context aan het kleine; de Kleine Verhalen maken het grote voelbaar. Het plezier van het eerste zit voor mij in begrijpen en helder maken. Het plezier van het tweede in wat Huizinga de historische sensatie noemt: het plotselinge gevoel dat het verleden even niet voorbij is, maar dichtbij komt. Tua res agitur — het gaat over jou.
Het eindbeeld van de Geheugengroeve is daarom een kelder vol destillaten van tijd. Een verzameling tijdgeesten, gewonnen uit alles wat boven is opgegraven, onderzocht en beschreven. Niet om uiteindelijk dé geschiedenis of dé verklaring van mijzelf te vinden, maar om zichtbaar te maken uit welke historische lagen een mensenleven kan zijn opgebouwd.
Culturele doorwerking
Culturele doorwerking is het proces waarbij historisch gevormde manieren van denken, voelen, waarderen en handelen via opvoeding, taal, gewoonten, instituties en voorwerpen worden overgedragen en veranderd. Ze kunnen het leven van volgende generaties mede vormgeven, ook wanneer hun historische oorsprong niet meer wordt herkend. Het begrip habitus van Pierre Bourdieu biedt hiervoor een stevig theoretisch aanknopingspunt. Het gaat om aangeleerde, ingesleten manieren van waarnemen en handelen die als vanzelfsprekend gaan aanvoelen. Geschiedenis wordt als het ware een tweede natuur. Het verleden dat voortleeft in alledaagse gebaren en oordelen. Zie Bourdieu, ‘Structures, Habitus, Practices’.
Denk bijvoorbeeld aan een gezin waarin zuinigheid een morele deugd is. Dit kan ongezien een erfenis zijn van ouders die een oorlog of een andere noodsituatie hebben meegemaak. De angst voor schaarste en ondergang geven zij bewust of onbewust door aan de volgende generatie. Maar een kind leert dat niets weggooien een deugd is zonder noodzakelijk te weten welke ervaringen van schaarste daarachter liggen. Later kan verspilling zelfs persoonlijk schuldgevoel oproepen, terwijl de oorspronkelijke noodzaak verdwenen is. De ervaring wordt niet rechtstreeks overgedragen; de gewoonte, de norm en de gevoelsmatige lading kunnen dat wel worden.
Voor de Geheugengroeve levert dit drie onderzoeksvragen op:
- Herkomst: onder welke historische omstandigheden kreeg dit patroon vorm?
- Overdracht: via wie of wat kwam het bij volgende generaties terecht?
- Verandering: wat bleef bestaan, wat kreeg een andere betekenis en waar werd ermee gebroken?
Daar hoort één methodische grens bij: een herkenning is nog geen bewijs van overdracht. Een persoonlijke herinnering kan het begin van een boring zijn; brieven, voorwerpen, opvoedingsboeken en andere bronnen moeten helpen onderzoeken of de veronderstelde verbinding standhoudt.
