adminGemak als geloofsartikel
Zeuren over ongemak werd in mijn jeugd door mijn ouders steevast beantwoord met een bekend riedeltje. Of het nu de striemende regen was waardoor je naar school moest fietsen of eenvoudigweg een kledingstuk dat nog steeds niet gewassen was – vroegâh was het allemaal veel erger. Of het nu opa was die in ‘44 van Utrecht naar Leeuwarden fietste op hongertocht. Of het nu oma was die na de oorlog nog steeds in een ketel op het fornuis de was kookte. Vroeger was alles slechter.
Wij, geboren als getemde luxepaardjes, durven daarom nog steeds niet te snel te oordelen als we wat ongemak ervaren. Want onbewust ligt dat hele zeurverhaal op de loer. Daarom sluiten we geduldig aan in de rij voor de kassa van Albert Heijn. Dit in tegenstelling tot onze kinderen, die snel doorlopen naar de selfservice. Dat is natuurlijk veel gemakkelijker. Maar we vinden dat de kassa-juf ook een inkomen moet hebben. En de prijs van die komkommer is toch onvindbaar in het systeem. Gewoon even wachten in de rij – voor onze generatie is dat geen enkel probleem.
Na de zomervakantie sluit u waarschijnlijk met hetzelfde geduld met uw benzineauto in de file aan. Met z’n allen produceren we een uitstoot van hier tot Tokyo. Ook wat betreft de opwarming van de aarde denken we anders dan Gen Z.
Overstappen op een auto op stroom vind ik nog steeds niet makkelijk. Heel tegenstrijdig eigenlijk. Wel in een kassarij willen staan maar niet in een rij voor de laadpaal. Op vakantie omrijden en diep in de nacht eindelijk een laadpaal ontdekken in een verlaten industriegebied – ik pas ervoor. Voor mij moet het rendement voelbaar zijn. Het systeem van centraal boodschappen doen, zonder apart bij de slagerij en bakker in de rij te moeten staan, zie ik nog steeds als super gemakkelijk, net zoals mijn ouders dat zagen. Want het gemak dient de mens. Convenience zoals de Amerikanen zeggen. Ook nog eens zelf de artikelen moeten scannen past niet in dat concept. Dan sta ik nog steeds liever in de rij. Dat is de prijs die ik wil betalen voor gemak…
Stilstaan op de A2 voor een overstekende trein
Maar dan die andere wachtrij, de autofile. Hoeveel geduld zou ik als boomer hiervoor blijven opbrengen? Ik fiets al jaren naar mijn werk. Maar deze zomer stond ik per ongeluk ‘s ochtends in de file op de A2. Muurvast ter hoogte van Breukelen. Ik was dat gevoel van ongemak helemaal vergeten. Stilstaan op een snelweg, terwijl je haast hebt. Mijn gedachten kwamen als vanzelf op vroeger. Mijn vader reed in de jaren ’70 vaak van Utrecht naar Amsterdam voor zijn werk. Hij vertelde dat hij dan weleens voor een trein stilstond ter hoogte van afslag Vinkeveen. Hij vond het toen ook al belachelijk. De bomen gingen dicht en “daar stond je dan met je goede gedrag”.
Spoorwegovergang A2 bij Loenersloot: tussen 1954 en 1986 staken hier twee keer per dag goederentreinen de snelweg over. (foto © Raymond Kiès)
Het is in onze tijd van doelmatigheid en snelheid eigenlijk niet meer voor te stellen. Tot 1986 was deze overgang operationeel. Een trein die een snelweg oversteekt. Dat was in Amerika, het land van het gemak, ondenkbaar geweest. In Nederland kon het vroeger gewoon: er was namelijk geen geld voor een viaduct. Dus moest iedereen maar even wachten.
In de file zat ik te denken over deze absurde situatie. Als kind reed ik vaak over de A2, op weg naar mijn opa en oma in Alkmaar. Maar ik had nooit voor een trein stil gestaan in onze Opel Stationcar. We gingen pas bij oprit Vinkeveen de snelweg op. Ik had het als een groot feest ervaren als er een trein de snelweg overstak…
De file op de A2 leek zich op te lossen.
Een snelweg. Bomen dicht. Een goederentrein die langzaam oversteekt. En daar stond je dan met je goede gedrag. In de herinnering van je vader is het vooral ergernis; in jouw kinderfantasie zou het een feest zijn geweest. Jaren later sta je zelf muurvast op de A2 — geen trein meer te zien, alleen auto’s, uitstoot en haast.
De vondst is een verdwenen kruising. Niet zomaar een spoorwegovergang, maar een botsing tussen twee geloofssystemen. De trein hoort bij traagheid, dienstregeling, goederen, infrastructuur uit een oudere laag. De snelweg hoort bij doorstroming, vrijheid, auto-individualisme, rendement. Dat die twee elkaar letterlijk kruisten, maakt de situatie bijna komisch: een snelweg die moet wachten op een trein. Nederland als land van praktische noodoplossingen — geen geld voor een viaduct, dus iedereen even stilstaan. De herinnering is extra sterk omdat je hem zelf nooit hebt meegemaakt. Je vader wel. Jij erfde zijn ergernis als verhaal. Maar als kind had je het juist prachtig gevonden.
Deze vondst legt een overgang bloot van een plichtencultuur naar een gemakscultuur. De ouders zeggen: vroeger was alles slechter. De supermarkt zegt: alles kan makkelijker. De zelfscan zegt: doe het zelf. De elektrische auto zegt: verander je gedrag, maar lever comfort in. De file zegt: het systeem is vol. Daarin krijgt de oude spoorwegovergang een bijna mythische kwaliteit. Zij herinnert aan een tijd waarin ongemak nog zichtbaar en concreet was: de bomen gingen dicht, de trein reed voorbij, daarna kon je weer verder. De moderne file is abstracter. Niemand weet precies wie de schuldige is. Iedereen is tegelijk veroorzaker en slachtoffer.
- rode remlichten; dichte spoorbomen; een goederentrein dwars over de snelweg; de A2 als stilstaand lint
- motoren die stationair draaien; het tikken van richtingaanwijzers; misschien het bellen van de overweg; in de verte het zware ritme van goederenwagons
- het vastzitten in een auto; handen aan het stuur; haast in het lichaam terwijl het voertuig niet beweegt
- benzine; warm asfalt; uitlaatgassen — de oude geur van fossiele vanzelfsprekendheid
- niet relevant
Je leert hier via drie vormen van wachten. Eerst het wachten van je ouders: vroeger was ongemak normaal. Dan jouw wachten: de kassarij als moreel aanvaardbaar ongemak. Daarna het moderne wachten: de file en de laadpaal als ongemak zonder glans. Het leren gebeurt niet door inzicht, maar door stilstand.
De spoorwegovergang bij Loenersloot is een uitzonderlijk indexfossiel. Hij vertegenwoordigt een Nederland waarin doelmatigheid nog niet overal had gewonnen. Waar infrastructuur soms gewoon op elkaar botste. Waar de snelweg nog niet heilig was. Waar automobilisten moesten wachten omdat een goederentrein voorrang had. Juist dat maakt de overweg zo krachtig: hij toont een verdwenen hiërarchie. Niet de auto stond bovenaan. Het systeem was nog rommelig, historisch gegroeid, soms absurd.
Oppervlaktelaag — Een file op de A2.
Tweede laag — De herinnering aan je vader, die in de jaren zeventig voor een trein moest wachten.
Derde laag — Het ouderlijke opvoedriedeltje: niet zeuren, vroeger was alles erger.
Vierde laag — De supermarkt als tempel van gemak. Eén plek, één kar, één kassa. Geen slager, bakker en groenteboer meer apart.
Vijfde laag — De laadpaal als nieuwe wachtrij. Hier hapert het geloof in gemak.
Diepste laag — De moderne mens wil wel de morele waarde van geduld behouden, maar niet de praktische last ervan dragen.
Gemakscultuur — Van losse winkels naar supermarkt. Van kassajuf naar zelfscan. Van benzinepomp naar laadpaal. Gemak verschuift steeds, maar verdwijnt nooit als verlangen.
Generatieverschil — Jouw generatie verdraagt de kassarij als restant van opvoeding. De kinderen lopen door naar selfservice. Niet uit ongeduld alleen, maar omdat zij gemak als standaard hebben geërfd.
Mobiliteitscultuur — De auto belooft vrijheid, maar produceert stilstand. De file is de tegenspraak van het automobilisme.
Klimaatader — De benzineauto wordt moreel zwaarder. Niet alleen een vervoermiddel, maar een bron van schuld.
Nederlandse infrastructuur — Geen groot Amerikaans gebaar, maar een pragmatische oplossing: als er geen geld is voor een viaduct, gaat de snelweg even dicht.
De boorkern is het verlangen naar zinvol ongemak. Wachten is te verdragen als het ergens bij hoort. De kassarij hoort bij menselijk contact. De oude spoorwegovergang hoort bij een verhaal. Zelfs regen naar school hoort bij karaktervorming. Maar wachten zónder verhaal — file, laadpaal, systeemfout, zoekgeraakte komkommerprijs — wordt ondraaglijker. Dan voelt ongemak niet meer als lotsbestemming, maar als slecht ontwerp.
Toen was de overstekende trein een hinderlijke vertraging. Nu is hij bijna aandoenlijk: een stukje infrastructuurpoëzie, een attractie in de ogen van een kind. De file daarentegen is verschoven van tijdelijk ongemak naar structurele kwaal. Eerst was hij hinder. Nu is hij symptoom: van overbelasting, uitstoot, haast, afhankelijkheid en collectieve onmacht.
Als kind weet je alleen dat een trein op een snelweg spectaculair zou zijn. Later weet je dat je vader het belachelijk vond. Nog later begrijp je waarom: de snelweg was al het domein van snelheid geworden en een spoorwegovergang paste daar niet meer in.
Als volwassene zie je nóg een laag: het ongemak van toen was overzichtelijker dan het ongemak van nu. De trein kwam voorbij, de bomen gingen weer open. De huidige mobiliteitsproblemen lossen zich niet zo netjes op.
| Begrip | Toen | Nu |
|---|---|---|
| Gemak | Minder sjouwen, minder winkels langs | Zo min mogelijk frictie: geen rij, geen mens, geen oponthoud |
| Wachten | Normaal onderdeel van het leven | Bewijs dat een systeem faalt |
| Zelfservice | Zelf doen was werk | Zelf doen heet gemak |
| File | Incident | Leeflaag |
| Laadpaal | Niet bestaand | Moreel juiste keuze met praktisch ongemak |
Kind: een trein op de snelweg zou geweldig zijn. Vader: het is belachelijk — je staat stil terwijl je door moet. Volwassene: de situatie is absurd, maar ook mooi. Boomer in benzineauto: de file is irritant, maar de laadpaalrij nog erger. Huidige laag: gemak is niet meer onschuldig. Het heeft uitstoot, ruimtebeslag en morele kosten.
Deze vondst introduceert een mooie categorie: infrastructurele herinneringen. Niet een object in huis, maar een knooppunt in het landschap. Een plek waar systemen elkaar kruisen: trein en auto, vroeger en nu, gemak en oponthoud, kinderfantasie en volwassen ergernis. De spoorwegovergang bij Loenersloot is daardoor niet alleen een historische curiositeit. Hij is een spiegel: elk tijdperk heeft zijn eigen wachtrijen, maar rechtvaardigt ze anders.
18. Waarom verdient deze vondst een plaats in de Geheugengroeve
Omdat deze verdwenen spoorwegovergang laat zien hoe sterk ongemak historisch gekleurd is. Wat voor je vader een idiote vertraging was, wordt voor jou een bijna betoverend beeld. Wat vroeger armoede aan infrastructuur was, lijkt nu een poëtische storing in het systeem. En wat vandaag gemak heet, blijkt vaak alleen maar verplaatst ongemak: van kassajuf naar zelfscan, van pomp naar laadpaal, van trein naar file.
De vondst verdient een plaats in de Geheugengroeve omdat zij precies laat zien waar Burkunk sterk in is: het kleine oponthoud groter maken. Niet uit nostalgie, maar omdat in zo’n stilstand ineens een hele cultuurlaag zichtbaar wordt.
Marlin Burkunk
Add comment