Marlin BurkunkMet deze motorfiets reed ik voor het eerst harder dan 100 km/u op twee wielen. Toen ik door de bocht was bij ziekenhuis Berg en Bosch gaf ik hem even van Jetje. Ik draaide gas handle helemaal open. De bomen schoten langs mij heen. Ik kreeg tranen in mijn ogen. 19 was ik en dolgelukkig.
JAWA. Ik kende de naam van ijsspeedway. Die vreemde sport die je in de jaren ’70 nog wel op Studio Sport zag in de winter. Met veel kabaal reden motoren met enorme spikes op hun banden heel schuin door de bochten van de ijsbaan. De motors werden gemaakt in Tsjechoslowakije, toen Oostblok-land. Ik dacht dat JAWA iets te maken had met het eiland Java. Later begreep ik dat het een afkorting was van naam van de bouwer Frantisek Janecek die een ander merk Wanderer had opkocht en in 1926 al onder licentie race-motoren met cardanaandrijving ging bouwen. Daar is mijn JAWA 350 cc (bouwjaar 1972) uit voortgekomen. Met kettingaandrijving trouwens.
Mijn ouders schonken hem voor mijn VWO-diploma. Wat een sensatie. Ik voel nog precies hoe de tweetakt motor fel aan mijn stuur trok als ik de gas-handle open draaide. Dat was andere koek dan mijn brommer. Eindelijk volwassen.
Toen ik in september 1985 werd nageplaatst voor de studie Bedrijfskunde in Groningen (ik had mij al ingeschreven voor de studie Nederlands in Amsterdam aan de UvA) moest ik plotseling naar het Noorden. Ik reed op mijn JAWA die 180 km in de kou, zonder goed te weten wat ik nou te zoeken had in Groningen. Het was toen in ieder geval een stuk goedkoper dan met de trein. Maar dat was het enige voordeel. Ik raakte toen in een depressie, zonder het zelf goed te weten en ik reed met mijn JAWA steeds vaker weer terug naar mijn ouderlijk huis omdat ik mijn draai niet kon vinden. Ondanks dat de tweetakt motor van mijn JAWA lekker bleef snorren tussen mijn benen belande ik zelf in een mentale crisis. Maar dat is een compleet ander verhaal. Ik associeer dit gevoel van depressie wel altijd met mijn motor. Zolang ik reed voelde ik mij goed. Het liefst was ik nooit gestopt in Groningen maar dat kon natuurlijk niet. Mijn grootste nederlaag was rond de jaarwisseling stoppen met studeren en mij aanmelden voor militaire dienst. Toen was ik aan de bodem beland. Daarna ging het weer beter.
Pas veel later kwam ik achter de bijnaam ‘Jezus Al Weer Afstappen’. Dat is onzin. De motor was ijzersterk en heeft mij in de 5 jaar dat ik er op reed, maar 1 keer in de steek gelaten. Toen ik na militaire dienst in Amsterdam ging studeren heb ik hem aan een verzamelaar verkocht voor 150 gulden. Ik mis hem nog steeds.
Het hoge janken van de tweetakt tussen je benen, de ruk aan het stuur bij vol gas, koude rijwind die je ogen laat tranen. Bomen worden groene strepen langs een lege provinciale weg. Negentien jaar, en voor het eerst harder dan honderd op twee wielen.
De JAWA lijkt een motorfiets. Maar de eigenlijke vondst is beweging. Wanneer je rijdt verdwijnen twijfel, studiekeuze en eenzaamheid tijdelijk uit beeld. De motor lost niets op, maar schenkt telkens een uur uitstel. Zolang de tweetakt blijft draaien, blijft ook het gevoel bestaan dat alles nog open ligt. Daardoor krijgt de motor twee gezichten: hij is de machine van de grootste vrijheid én de stille getuige van een depressieve periode. Juist die tegenstelling maakt de herinnering uitzonderlijk sterk.
De geschiedenis van de JAWA weerspiegelt de twintigste eeuw. De naam ontstond uit de samenvoeging van Janeček en Wanderer. Wat begon als een Tsjechische licentieproductie groeide uit tot een van de bekendste motorfabrikanten van het Oostblok. Voor veel Nederlanders was JAWA vooral bekend van de ijs-speedway, waar de machines met honderden spikes over bevroren banen gleden. Daardoor kreeg het merk iets exotisch. Dat jij eerst dacht dat de naam iets met Java te maken had, laat mooi zien hoe onbekend Oost-Europa destijds voor veel Nederlanders nog was.
- rode of donkere JAWA-tank; trillende spiegels; bomen die in strepen veranderen; lange provinciale wegen; lege Rijksweg richting Groningen
- het hoge tweetaktgeluid; het plotseling vollopen van de motor; de constante brom tussen de benen; windgeruis dat alle gedachten overstemt
- de ruk aan het stuur bij vol gas; trillingen door stuur en tank; koude rijwind; stijve handen na een lange rit
- tweetaktolie; benzine; koude herfstlucht; nat asfalt
- tranen van de rijwind met een licht zoute smaak
Je leert snelheid niet uit een boek, maar via je armen, je rug, de winddruk op je borst en het vertrouwen dat groeit terwijl je de motor steeds beter beheerst. Later leer je iets anders: dat beweging verdriet tijdelijk kan dempen, maar niet genezen.
De JAWA 350 cc is een prachtig indexfossiel van de jaren tachtig. Niet omdat hij technisch de beste motor was, maar omdat hij een generatie vertegenwoordigt waarvoor mobiliteit ineens betaalbaar werd. Oostblokmotoren als JAWA en MZ boden jonge Nederlanders de mogelijkheid om voor weinig geld grote afstanden af te leggen. Ze stonden symbool voor zelfstandigheid, avontuur en de eerste echte vrijheid buiten het ouderlijk huis. Ook de bijnaam “Jezus Al Weer Afstappen” hoort bij de volkscultuur rond het merk — opmerkelijk genoeg spreekt jouw ervaring die spotnaam juist tegen: jouw JAWA bleek uitzonderlijk betrouwbaar.
Oppervlaktelaag — Een Oost-Europese tweetaktmotor.
Tweede laag — Het cadeau van je ouders voor het behalen van je VWO-diploma: een voertuig én een blijk van vertrouwen.
Derde laag — De onverwachte verhuizing naar Groningen. De JAWA wordt een pendel tussen twee levens die niet bij elkaar willen komen.
Vierde laag — Tijdens het rijden voel je vrijheid. Na het afstappen wacht de werkelijkheid.
Diepste laag — De motor brengt je nergens vandaan. Hij brengt je telkens weer even terug bij jezelf.
Als jongen zie je een snelle motor. Als student wordt hij een ontsnappingsmachine. Later wordt hij een geheugenmachine. De verkoop voor 150 gulden lijkt achteraf geen zakelijke transactie, maar het afscheid van een levensfase.
Als negentienjarige weet je vooral hoe hard de motor optrekt. Later ontdek je de geschiedenis van het merk, de oorsprong van de naam en de plaats van JAWA in de industriële geschiedenis van Tsjechoslowakije. Nog later begrijp je iets belangrijkers: niet de motor hield je overeind, maar het rijden.
| Begrip | Toen | Nu |
|---|---|---|
| JAWA | Stoere motor | Levenshoofdstuk |
| Snelheid | Sensatie | Vrijheidsgevoel |
| Groningen | Studie | Mentale crisis |
| Rijden | Vervoer | Zelfregulatie |
De motor verandert zelf niet. Jouw oordeel over die jaren wel. Waar de student vooral een mislukte studietijd ziet, herkent de oudere schrijver ook moed: je bleef reizen, zoeken en opnieuw beginnen. De JAWA wordt daardoor niet langer verbonden met falen, maar met volhouden.
Deze vondst introduceert een interessant onderscheid binnen de Geheugengroeve. Sommige objecten bewaren herinneringen. Andere objecten dragen iemand letterlijk door een moeilijke levensfase. De JAWA behoort tot die tweede categorie: hij is minder een bezit dan een tijdelijke bondgenoot.
17. Waarom verdient deze vondst een plaats in de Geheugengroeve?
Omdat deze motorfiets laat zien dat een voertuig meer kan vervoeren dan een mens alleen. Hij draagt ook verwachtingen, teleurstellingen, vrijheid en verlangen met zich mee. De eerste rit boven de honderd kilometer per uur blijft de glanzende bovenlaag van de herinnering. Daaronder liggen de eenzame ritten tussen Groningen en het ouderlijk huis, waarin de tweetakt onverstoorbaar bleef lopen terwijl de bestuurder zijn richting kwijt was. Juist die spanning maakt de JAWA 350 cc tot een uitzonderlijk rijk indexfossiel: een machine die zowel de euforie van het volwassen worden als de kwetsbaarheid van diezelfde levensfase in zich bewaart.
