1929: de wereld raakt uit balans
In oktober 1929 stort de beurs op Wall Street in. De beurskrach is niet direct de oorzaak van alle ellende, maar wel de vonk die een wereldwijde economische depressie ontketent.
Gevolgen:
- miljoenen werklozen;
- faillissementen van banken;
- dalende lonen;
- armoede;
- verlies van vertrouwen in regeringen.
De internationale handel stort in. Landen sluiten hun grenzen af met invoerheffingen. De crisis verdiept zich.
Voor veel mensen lijkt het alsof het liberale kapitalisme heeft gefaald.
Duitsland: democratie verliest haar geloofwaardigheid
Duitsland is extra kwetsbaar.
Na de Eerste Wereldoorlog moet het land zware herstelbetalingen doen. De jonge democratie van de Weimarrepubliek heeft weinig draagvlak. De economische crisis maakt alles erger.
Werkloosheid loopt op tot ruim zes miljoen.
Steeds meer Duitsers verliezen het vertrouwen in democratische partijen.
Daar profiteren radicale bewegingen van:
- communisten aan de linkerzijde;
- de nationaalsocialisten van Adolf Hitler aan de rechterzijde.
Italië: fascisme was al eerder begonnen
In Italië was de ontwikkeling zelfs eerder begonnen.
Na de Eerste Wereldoorlog heerst economische onrust en politieke chaos.
In 1922 grijpt Benito Mussolini via de Mars op Rome de macht.
Hij bouwt de eerste fascistische dictatuur van Europa.
Kenmerken:
- één leider;
- nationalisme;
- geweld tegen tegenstanders;
- censuur;
- militarisme;
- verheerlijking van de staat.
Hitler bewondert Mussolini en neemt veel elementen over.
1933: Hitler aan de macht
In januari 1933 wordt Hitler rijkskanselier.
Na de Rijksdagbrand grijpt hij vrijwel alle macht naar zich toe.
Binnen enkele maanden:
- oppositie verboden;
- vakbonden opgeheven;
- persvrijheid verdwijnt;
- concentratiekampen voor politieke tegenstanders ontstaan.
De democratie wordt stap voor stap afgebroken.
De jaren dertig: steeds agressiever
Hitler begint Duitsland opnieuw te bewapenen.
Dat mag volgens het Verdrag van Versailles niet, maar Frankrijk en Groot-Brittannië grijpen nauwelijks in.
Daarna volgen:
- 1936: bezetting van het Rijnland;
- 1938: Anschluss met Oostenrijk;
- 1938: Sudetenland wordt ingelijfd na het Verdrag van München;
- maart 1939: bezetting van de rest van Tsjecho-Slowakije.
Veel Europese leiders hopen oorlog te voorkomen door toe te geven.
Dat beleid noemen we appeasement.
1 september 1939: de oorlog begint
Duitsland valt Polen binnen.
Twee dagen later verklaren Groot-Brittannië en Frankrijk Duitsland de oorlog.
De Tweede Wereldoorlog is begonnen.
Kort daarna verdeelt Duitsland samen met de Sovjet-Unie Polen, op basis van het eerder gesloten Molotov-Ribbentroppact.
1940: Nederland wordt meegesleurd
In mei 1940 valt Duitsland Nederland, België en Frankrijk binnen.
Nederland capituleert na het bombardement op Rotterdam.
Vijf jaar bezetting volgen.
Het dagelijks leven verandert ingrijpend:
- voedseltekorten;
- onderdrukking;
- Jodenvervolging;
- dwangarbeid;
- verzet;
- collaboratie.
Voor vrijwel iedere Nederlandse familie laat deze periode diepe sporen na.
De oorlog wordt mondiaal
In juni 1941 valt Duitsland de Sovjet-Unie aan.
In december 1941 valt Japan de Amerikaanse marinebasis Pearl Harbor aan.
Vanaf dat moment wordt de oorlog werkelijk mondiaal.
De drie grote geallieerden zijn:
- Groot-Brittannië;
- de Verenigde Staten;
- de Sovjet-Unie.
Het keerpunt
Vanaf 1942 keert het tij langzaam.
Belangrijke momenten zijn:
- de Slag om Stalingrad;
- El Alamein;
- de geallieerde landingen in Italië;
- D-Day in Normandië op 6 juni 1944.
Duitsland raakt steeds verder in het nauw.
1945: de grote cesuur
In mei 1945 capituleert Duitsland.
In augustus worden atoombommen op Hiroshima en Nagasaki gegooid.
Japan geeft zich over.
De oorlog is voorbij.
Maar Europa is onherkenbaar veranderd.
Waarom 1945 zo’n grote breuk is
Voor historici én voor gewone mensen vormt 1945 een enorme cesuur.
Er is een wereld vóór 1945 en een wereld erna.
Na de oorlog ontstaan:
- de Verenigde Naties;
- de Koude Oorlog;
- de wederopbouw;
- de verzorgingsstaat;
- de Europese samenwerking, die uiteindelijk uitmondt in de Europese Unie;
- dekolonisatie;
- een sterk geloof in democratie en mensenrechten.
Ook psychologisch verandert er veel. Voor de generatie die de oorlog meemaakte, werd de tijd vaak verdeeld in “voor de oorlog” en “na de oorlog”. De oorlog was niet zomaar een gebeurtenis, maar een ijkpunt waaraan herinneringen werden opgehangen. Dat zie je terug in talloze levensverhalen, familiegeschiedenissen en ook in de manier waarop Nederland na 1945 zijn identiteit opnieuw vormgaf.
Je zou deze periode daarom kunnen samenvatten als één doorlopende keten:
Economische crisis (1929) → maatschappelijke onzekerheid → opkomst van fascisme en nazisme → afbraak van democratie → Tweede Wereldoorlog (1939–1945) → totale verwoesting → wederopbouw en een nieuwe internationale orde.
Dat maakt 1945 tot een van de duidelijkste historische cesuren van de twintigste eeuw. Voor iemand die zijn jeugd vóór de oorlog beleefde, voelde de wereld na 1945 in veel opzichten letterlijk als een ander tijdperk.
