Marlin BurkunkHet moet tijdens de film Soldaat van Oranje zijn geweest dat ik voor het eerst dat woord hoorde. 1977. Ik zat in de Rembrandt bioscoop in Utrecht. Ik was nog geeneens 14 jaar. Stiekem had mijn zus mij naar binnengeloodst.
AUSWEIS!
Ik was elf. Het woord klonk Duits en hard. Alsof er onmiddellijk iets mis was. Foute boel.
Veel later, in 2018, kwam tussen de papieren van mijn overleden vader een werkelijk persoonsbewijs uit de oorlog tevoorschijn. Van mijn opa, Jan G. Burkunk, geboren in 1904. Filiaalhouder van Simon de Wit in de Burgemeester Reigerstraat in Utrecht.
Onderaan staat één kind vermeld.
Mijn vader.
Elf jaar.
Dat ontroert me nog steeds. Mijn vader was in de oorlog even oud als ik toen ik stiekem met mijn zus naar Soldaat van Oranje ging.
Alleen was zijn oorlog geen film.
Dit is een bijzondere vondst omdat drie tijden letterlijk over elkaar heen liggen.
De eerste tijd is die van je opa. Zijn naam, beroep, adres en gezin worden door een bezettingsadministratie vastgelegd.
De tweede tijd is die van je vader. Hij staat als kind in dat document. Tegelijk leeft hij buiten dat formulier gewoon verder: boven de Simon de Wit, spelend in de Burgemeester Reigerstraat, tussen sneeuw, winkelklanten en Duitse militairen.
De derde tijd is de jouwe. Jij leert de oorlog eerst kennen als film. Pas tientallen jaren later krijg je het papier in handen waarop jouw vader zelf onderdeel van die oorlogswerkelijkheid blijkt te zijn.
Dat verschil is de eigenlijke vondst.
Het persoonsbewijs behoort tot de materiële infrastructuur van de bezetting. Zulke documenten tonen een kant van oorlog die in speelfilms gemakkelijk naar de achtergrond verdwijnt: oorlog bestaat niet alleen uit soldaten, verzet en geweld, maar ook uit formulieren, loketten, stempels, adressen, distributie en dagelijkse controle.
De Simon de Wit voegt daar een tweede geschiedenis aan toe. De herinnering van je vader aan de kaaslevering in mei 1943 laat zien hoe schaarste het gewone winkelbedrijf binnendrong. Een aangekondigde partij kaas kon voldoende zijn om een rij buurtbewoners te veroorzaken.
Daardoor komen twee systemen in één familievondst samen. De overheid wil weten wie je bent. De distributie bepaalt wat je kunt krijgen. En boven die winkel woont een jongen die buiten in de sneeuw speelt.
Deze vondst introduceert een belangrijk type voor de Geheugengroeve: het generatieportaal.
Dat is een object waarin twee generaties op hetzelfde moment zichtbaar worden. Op het persoonsbewijs staat je opa als volwassen man. Onderaan staat je vader als kind. En degene die het document nu vasthoudt, is diens zoon.
Drie generaties raken daardoor hetzelfde stuk papier, maar ieder vanuit een andere tijd.
Misschien is daarom dat kleine vakje onderaan uiteindelijk aangrijpender dan alle stempels erboven. 1 kind. 11 jaar. De bureaucratie noteerde een gegeven. Voor jou staat daar je vader.
Film → familieverhaal → document → historische reconstructie.
Dat is hier essentieel. Als elfjarige leer je de bezetting kennen via Soldaat van Oranje: muziek, uniformen, spanning, heldendom, vijanden. Later vertelt je vader zijn eigen verhaal. Nog later verschijnt het document.
Je kennis beweegt daarmee steeds dichter naar huis.
Visueel ★★★★★ — Het versleten papier. Typemachineletters. Stempels en vakjes. De naam Burkunk. Geboortedatum 11-2-1904. Alkmaar. Utrecht. Burgemeester Reigerstraat 57. En onderaan: één kind, elf jaar.
Auditief ★★★★★ — Deze vondst heeft een opmerkelijk sterke geluidslaag. Eerst het filmwoord: Ausweis! Daarachter komt de stem van je vader. Zijn verhaal. Het marcheren. Links, zwei, drei, vier. Dan: Halt. Een klap. En uiteindelijk alleen nog het doffe geluid van soldatenlaarzen in de sneeuw.
Tactiel ★★★★☆ — Oud, kwetsbaar papier. Een document dat tientallen jaren door handen, laden, verhuizingen en nalatenschappen is gegaan.
Olfactorisch / gustatorisch — Niet rechtstreeks aanwezig. Wel ligt rond het document een andere materiële wereld: Simon de Wit, kaas, distributiebonnen en voedselschaarste. Die behoren tot de cultuurhistorische laag, niet tot de oorspronkelijke zintuiglijke herinnering.
Oppervlaktelaag — Een oud persoonsbewijs van opa.
Tweede laag — Een administratief spoor van een Nederlands gezin tijdens de bezetting.
Derde laag — Onderaan staat je vader vermeld. Elf jaar oud.
Vierde laag — Die leeftijd slaat een onverwachte brug naar 1977. Jij bent ongeveer even oud wanneer je in de Rembrandt-bioscoop naar Soldaat van Oranje kijkt.
Vijfde laag — Je vaders herinnering breekt door het filmbeeld heen: de Burgemeester Reigerstraat, sneeuw, een slee, marcherende soldaten, een officier die eerst vriendelijk lijkt en hem vervolgens hard in het gezicht slaat.
Zesde laag — De winkel. Simon de Wit. Voedsel dat schaarser wordt. Een aangekondigde partij kaas. Een rij buurtbewoners. Distributiebonnen.
Diepste laag — Geschiedenis blijkt geen tijdperk te zijn. Het blijkt familie.
Het persoonsbewijs is bijna het schoolvoorbeeld van een indexfossiel. Het is niet gemaakt om geschiedenis te bewaren. Het is gemaakt voor administratie en controle. Juist daardoor legt het zonder enige sentimentaliteit een samenleving vast.
Naam. Geboortedatum. Adres. Burgerlijke staat. Kinderen. Werkgever. Een mensenleven teruggebracht tot invulvelden.
En precies tussen die velden verschijnt ineens je vader. Elf jaar.
Bureaucratisering — de moderne staat maakt burgers administratief zichtbaar en identificeerbaar.
Bezetting — een bestaande administratieve werkelijkheid krijgt onder Duitse overheersing een veel dreigender betekenis.
Distributie en schaarste — de bonkaarten achter het persoonsbewijs verbinden identiteit rechtstreeks met eten en dagelijks overleven.
Familiegeheugen — opa’s document bewaart onbedoeld een spoor van zijn zoon.
Massamedia — Soldaat van Oranje levert een latere generatie beelden, geluiden en woorden waarmee zij de bezetting leert voorstellen.
Herinneringscultuur — de oorlog verschuift van geleefde ervaring naar verteld verhaal, film, fotografie, document en familiearchief.
Nabijheid. De schok van deze vondst zit niet in het feit dat de Tweede Wereldoorlog werkelijk heeft plaatsgevonden. Dat wist je al.
De schok zit in de afstand. Of beter: het verdwijnen daarvan. Tussen ‘de oorlog’ en jouw eigen leven blijken ineens maar twee jongens van elf te staan. Je vader. En jij.
1940–1945 — het document heeft praktische macht. Je moet het kunnen tonen.
1977 — de bezetting is voor de volgende generatie ook film geworden. Het woord Ausweis krijgt zijn dreigende betekenis via een bioscoopscherm.
Later — je vader vertelt zijn eigen herinnering. De oorlog krijgt een stem uit de eerste hand.
2018 — na zijn dood verschijnt het document opnieuw. Het heeft zijn bestuurlijke macht volledig verloren, maar krijgt juist emotionele macht.
Wat ooit gecontroleerd moest worden, wordt nu bewaard.
Ausweis — eerst: dreigend Duits woord uit een oorlogsfilm → later: document van opa.
De oorlog — eerst: filmische historische periode → later: jeugdwereld van vader.
Persoonsbewijs — eerst: administratief document → later: familieobject.
Elf jaar — eerst: jouw leeftijd bij de film → later: de leeftijd van je vader midden in de bezetting.
Simon de Wit — eerst: verdwenen supermarktketen → later: plaats waar familie- en oorlogsgeschiedenis samenkomen.
Vooral Ausweis is sterk. Een woord dat eerst fictie betekende, blijkt jaren later tussen de familiepapieren te liggen.
Als kind — De oorlog ken je uit verhalen en film. Duitsers marcheren. Een officier roept Ausweis. Goed en fout lijken herkenbaar.
Als zoon — Je hoort het verhaal van je vader. De bezetting wordt concreter, kleiner en lichamelijker: een kind, sneeuw, een slee, een klap.
Na zijn dood — Het persoonsbewijs verschijnt. Het familieverhaal krijgt een materieel bewijsstuk — niet van de klap zelf, maar van het bestaan van dit gezin op dat adres in die oorlogswereld.
Als maker van de Geheugengroeve — Je ziet vervolgens dat juist de combinatie betekenisvol is: film, mondelinge herinnering, foto, distributiebon en persoonsbewijs vertellen ieder een ander soort waarheid.
Ook hier verschuift iets. Als kind krijgt de bezetting via film een overzichtelijke moraal: daders, slachtoffers, helden, collaborateurs, verzet.
Het verhaal van je vader maakt geweld veel banaler. Geen spectaculaire oorlogsscène. Een volwassen militair die een spelend kind eerst naar zich toe lokt en vervolgens slaat.
Daartegenover staat de herinnering van dat kind zelf: aanvankelijk waren die marcherende soldaten zelfs spannend en grappig. De kinderen liepen mee en deden hen na.
De morele kennis komt pas na de ervaring.
BG-0004 — Opa en oma: dezelfde familielijn, maar bewaard via geur en voedsel.
BG-0005 — Gerookte paling van opa en oma Burkunk: familiegeschiedenis via een terugkerend ritueel.
BG-0018 — RIJAM-agenda: het alledaagse document als drager van een tijdlaag.
BG-0022 — Soldaat van Oranje, indien deze als afzonderlijke vondst wordt opgenomen: de media-ingang tot een geschiedenis die later familiegeschiedenis blijkt.
De Geheugengroeve gebruikt juist zulke alledaagse objecten en sensorische sporen als toegang tot grotere cultuurhistorische lagen.
Omdat hier bijna de hele methode in één vel papier samenkomt.
Een woord uit een film wordt een werkelijk document. Een nationaal verleden wordt familiegeschiedenis. Een persoonsbewijs wordt een portret. Distributiebonnen worden een herinnering aan kaas en schaarste. Een adres wordt de straat waarin je vader als kind speelde. En één administratieve regel — één kind, elf jaar — overbrugt onverwacht de afstand tussen zijn jeugd en de jouwe.
Je keek op je elfde naar een geromantiseerde bezetting. Je vader was elf in die bezetting. Het persoonsbewijs ligt precies tussen die twee werkelijkheden in.
Dat maakt Opa Burkunks Ausweis niet alleen een document van de oorlog. Het is een document van afstand — en van hoe die afstand ineens kan verdwijnen.
