Marlin BurkunkBekijk de Geheugen Groeve op mijn zolder
Het was een magisch moment om hem te ontdekken in het bos. De rode paddestoel met witte stippen. Ik had hem ook op mijn kapstokje zitten in mijn kamer in de jaren ’70. Een ding heb ik altijd gek gevonden: er woonden zelfs kabouters in, maar hij was wel giftig!
Het moet echt rond 1972 toen ik mij bewust werd van zijn bestaan. Paddestoelen hebben iets magisch. Je noemt ze ook wel kinderen van de nacht want dan groeien ze, plotseling en na een paar dagen rotten ze weg. Deze zwam heet eigenlijk vliegenzwam maar dat bekt niet lekker. De paddestoel spreekt iedereen tot de verbeelding. In de middeleeuwen werden padden geassocieerd met duivel, vergif en hekserij. Hetzelfde gold voor paddenstoelen: vreemd, plotseling verschijnend, soms giftig – daarom lag de combinatie pad + stoel (stoel van de pad, duivelsdier) voor de hand als volksnaam. Als kind vond ik het meer een paddekruk. Dat gif heb ik altijd fascinerend gevonden. Dat die witte stippen eigenlijk restanten zijn van een vlies dat de jonge paddenstoel in het begin volledig omhult, wist ik toen nog niet. Dat realiseerde ik mij pas schokkend laat. Niks ronde stippen. Het zijn stukjes velum! Later leerde ik van J.P. Thijsse. notabene (Verkade-album Herfst) dat het gif ook overdreven is. Je wordt er gewoon high van. Dat vonden de dominees natuurlijk in calvinistisch Nederland een groot gevaar en daarom begonnen zij deze hagepreken tegen mijn vriend.
Toch hou ik nog steeds van die hoed met witte stippen. Elk jaar vier ik het uitbundig als ik de eerste weer gevonden heb. Dit jaar fietste ik over het Bergse pad bij Ankeveen. Daar stond weer zo’n kind van de nacht.
Een rode paddenstoel. Witte stippen. Herfst. Kinderen zoeken hem tijdens boswandelingen. Hij verschijnt in prentenboeken, schoolplaten en kabouterverhalen.
Voor een generatie kinderen is de vliegenzwam hét symbool van het bos. Niet omdat hij veel voorkomt. Maar omdat hij overal wordt afgebeeld.
Herinneringen ontstaan vaak op het snijvlak van werkelijkheid en verbeelding. De vliegenzwam verbindt natuur met sprookjes, onderwijs en kinderfantasie.
Oppervlaktelaag — Een rode hoed met verspreide witte stukken, boven een lichte steel. Boslaag: De paddenstoel verschijnt plotseling tussen bladeren en bomen. De felle kleuren maken hem onmiddellijk zichtbaar en afwijkend.
Kinderkamerlaag — Dezelfde vorm bestaat op een kapstokje. De natuurlijke vondst is dus al bekend voordat of terwijl zij werkelijk in het bos wordt ontdekt.
Kabouterlaag — De paddenstoel geldt als woning of zitplaats van kabouters. Natuur en sprookje kunnen nog zonder moeite hetzelfde object bewonen. Giflaag: De paddenstoel is aantrekkelijk en gevaarlijk tegelijk. Dat een prachtig voorwerp giftig kan zijn, maakt het eerder fascinerender dan minder aantrekkelijk.
Taallaag — “Vliegenzwam” klinkt minder aansprekend dan “rode paddenstoel met witte stippen”. Ook “paddenstoel” wordt in de bron als kind opnieuw gevormd tot “paddekruk”.
Kennislaag — De witte stippen verliezen hun regelmatige sprookjeskarakter wanneer ze als onregelmatige resten van een vlies worden begrepen.
Traditielaag — J.P. Thijsse en het Verkade-album verbinden de persoonlijke natuurvondst met een oudere Nederlandse traditie van natuureducatie.
Jaarlaag — De vondst herhaalt zich ieder najaar. Het eerste exemplaar is een klein persoonlijk seizoensteken.
Dieptelaag — Onder de hoed ligt het vermogen om door verwondering aandachtig te leren kijken.
Ja. De vliegenzwam is een krachtig indexfossiel van kinderlijke natuurbeleving. Hij behoort tegelijk tot het werkelijke bos, prenten, decoraties, kabouterverhalen en natuuronderwijs.
De vliegenzwam wordt zelden onbevangen als uitsluitend een biologische soort gezien. Al vóór de eerste boswandeling kan het kind hem kennen uit afbeeldingen en verhalen. De natuurlijke waarneming is daardoor cultureel voorbereid.
Het verschil tussen de keurige witte stippen in kinderafbeeldingen en de resten van het werkelijke vlies is veelzeggend. Kennis haalt de magie niet weg, maar verandert haar. De paddenstoel blijkt niet minder bijzonder wanneer het ontstaan van de stippen wordt begrepen.
De vondst toont daarnaast hoe een natuurbeeld een leven lang kan meegaan. Het kapstokje verdwijnt en de kinderlijke verklaring verandert, maar de vreugde bij het eerste rode exemplaar blijft bestaan.
Historische, taalkundige en toxicologische opmerkingen zijn alleen verwerkt voor zover ze in de Burkunk-bron zelf voorkomen. Het veldrapport doet geen uitspraak over veilig gebruik of consumptie van de vliegenzwam. Het wezenlijke fossiel blijft de combinatie van bosvondst, kapstokje, kabouters, gif en witte stippen.
