Marlin BurkunkDe eerste zakcomputer uit mijn leven
Half augustus 1981.
Met mijn vader naar de Kijkshop. Op mijn boekenlijst voor VWO 3 stond dat ik voor wiskunde een ‘wetenschappelijke’ rekenmachine nodig had. Tachtig gulden kostte dat ding. Een kapitaal.
Mijn ouders twijfelden geen moment. Als je het nodig had voor school, dan kreeg je het.
Ik was apetrots.
Mijn zussen waren jaloers. Niet op die rekenmachine, maar op het feit dat ik zomaar iets van tachtig gulden mocht kopen.
Het was mijn eerste zakcomputer. Een wonderlijk apparaat waarmee je veel meer kon dan optellen, aftrekken en vermenigvuldigen.
Toch gebruikte ik vooral de SD-functie. Daarmee kon ik eenvoudig mijn gemiddelde rapportcijfer uitrekenen.
Want hoge cijfers halen, daar ging het om op school. Kennis en begrip kwamen later wel.
De rekenmachine ligt nog steeds op zolder.
Mijn kinderen wilden die oude bak niet hebben.
Ik kan hem niet weggooien.
Deze vondst heeft drie interessante lagen. De eerste is de trots van een jongen die met zijn vader een kostbaar apparaat gaat kopen. De tweede is de komst van de elektronica in het Nederlandse klaslokaal. De derde ligt op zolder: een apparaat dat technisch allang is ingehaald, maar emotioneel niet kan worden afgedankt.
En er zit een mooie ironie in. De rekenmachine moest je helpen wiskunde te begrijpen. Maar de functie die je het meest gebruikte, was die waarmee je kon uitrekenen hoe goed je ervoor stond.
De scientific calculator was een overgangsobject. Hij stond tussen twee werelden.
Aan de ene kant het traditionele rekenonderwijs: hoofdrekenen, staartdelingen, logaritmetafels en handmatig uitgewerkte berekeningen. Aan de andere kant de elektronische toekomst waarin machines steeds meer rekenwerk overnamen.
Voor een jongen van veertien was dat een kleine revolutie.
Het apparaat was bovendien geen speelgoed. Het stond op de boekenlijst. De school had bepaald dat je het nodig had. Daarmee kreeg de aanschaf een bijzonder karakter.
Je kocht niet zomaar iets wat je graag wilde hebben. Je kreeg iets omdat je het nodig had om verder te komen.
Dat verschil is essentieel voor deze vondst.
De rekenmachine verovert het klaslokaal. In de jaren zeventig vond in Nederland, net als in andere landen, een discussie plaats over het gebruik van elektronische rekenmachines in het onderwijs. Die discussie had verschillende dimensies.
De pedagogische kwestie — Voorstanders zagen mogelijkheden om leerlingen sneller ingewikkelde berekeningen te laten uitvoeren, zodat meer aandacht kon worden besteed aan wiskundig inzicht. Tegenstanders vreesden dat leerlingen onvoldoende rekenvaardigheid zouden ontwikkelen.
De sociale kwestie — De aanschafprijs was aanvankelijk een belangrijke factor. Wanneer scholen een rekenmachine verplicht stelden, moesten gezinnen die kunnen betalen. Een bedrag van tachtig gulden was in 1981 bepaald geen kleinigheid. Dat je ouders zonder discussie instemden, maakt deze vondst ook tot een herinnering aan de financiële prioriteiten binnen het gezin.
De technologische kwestie — De scientific calculator maakte ingewikkelde rekenfuncties toegankelijk in een apparaat dat in een schooltas paste. Wat voor eerdere generaties een kostbaar professioneel hulpmiddel was geweest, werd onderdeel van de dagelijkse schooluitrusting.
De culturele kwestie — De rekenmachine was ook een statussymbool. Niet noodzakelijk vanwege zijn uiterlijk, maar vanwege wat hij vertegenwoordigde. Je hoorde bij de generatie die met nieuwe technologie mocht werken. Je kreeg toegang tot de toekomst.
Deze vergroting beschrijft de algemene ontwikkeling. De precieze Nederlandse besluitvorming over toelating en verplichtstelling van calculators in het voortgezet onderwijs vraagt afzonderlijk bronnenonderzoek.
- De calculator zelf: een klein apparaat met een toetsenbord vol functies die voor een beginnende gebruiker nauwelijks te doorgronden waren
- Vooral de hoeveelheid mogelijkheden maakte indruk. Dit was geen gewone rekenmachine. Het was technologie.
- De fysieke toetsen; het indrukken van cijfers en functietoetsen
- Anders dan de gladde schermen van tegenwoordig moest een berekening met afzonderlijke toetsbewegingen worden ingevoerd
- Geen specifieke geluidsherinnering overgeleverd
- Geen geurherinnering overgeleverd
- Niet relevant
Deze vondst is vooral visueel en tactiel. Het bijzondere zit niet in geur of geluid, maar in het bedienen van een apparaat dat toegang gaf tot een nieuwe wereld.
De calculator veranderde de verhouding tussen leerling en berekening. Bij traditioneel rekenwerk lag de nadruk op het zelf uitvoeren van alle tussenstappen. De scientific calculator nam een deel daarvan over. Dat vroeg om andere vaardigheden: weten welke functie je nodig had, de juiste gegevens invoeren en beoordelen of de uitkomst aannemelijk was.
Maar jouw herinnering laat ook iets anders zien. De functie die je het meest gebruikte, was SD. De statistische functie waarmee je onder meer een gemiddelde kon berekenen. Niet om een ingewikkeld wiskundig probleem op te lossen. Maar om je schoolresultaten te controleren.
De rekenmachine werd daarmee ook een instrument om je eigen prestaties te meten.
De scientific calculator als indexfossiel van de digitalisering van het onderwijs.
De zakrekenmachine vertegenwoordigt een beslissende fase in de geschiedenis van het Nederlandse onderwijs. Elektronische rekentechnologie werd in de jaren zeventig steeds toegankelijker. In de jaren tachtig werd de wetenschappelijke calculator voor veel leerlingen een vertrouwd schoolinstrument.
De discussie daarover ging verder dan techniek. Moesten leerlingen nog zelf leren rekenen wanneer een machine dat sneller en nauwkeuriger kon? Zou het gebruik van calculators leiden tot gemakzucht? Of zou het juist ruimte scheppen voor ingewikkelder wiskundige vraagstukken?
Het zijn vragen die bij iedere nieuwe onderwijstechnologie terugkeren. De scientific calculator is daarmee niet alleen een technisch indexfossiel. Hij vertegenwoordigt ook de terugkerende angst dat technologische hulpmiddelen het zelfstandig denken zullen aantasten.
Oppervlaktelaag — De rekenmachine. Een verouderd elektronisch apparaat op zolder. Voor je kinderen een oude bak.
Tweede laag — De aanschaf. Augustus 1981. Samen met je vader een calculator kopen. Een bijzonder moment, omdat tachtig gulden een aanzienlijk bedrag was.
Derde laag — Ouderlijke steun. Je ouders twijfelden niet. De calculator was noodzakelijk voor school en werd daarom aangeschaft. Dat vanzelfsprekende vertrouwen vormt een belangrijke emotionele laag.
Vierde laag — De school. De calculator vertegenwoordigt een onderwijscultuur waarin prestaties voortdurend werden vertaald naar cijfers. Met de SD-functie kon je die prestaties zelf bijhouden.
Vijfde laag — Generatieverschil. Voor jou was het apparaat een technologische doorbraak. Voor je kinderen is het achterhaalde elektronica. Hetzelfde voorwerp heeft binnen één familie twee volkomen verschillende betekenissen gekregen.
Diepste laag — Erkenning. Je vader kocht iets wat je nodig had om verder te komen. De calculator bewaart daardoor niet alleen een herinnering aan technologie, maar ook aan ouderlijk vertrouwen.
Digitalisering — De calculator markeert het moment waarop elektronische informatieverwerking doordrong tot het dagelijks leven van scholieren.
Onderwijsmodernisering — De introductie van rekenmachines veranderde de discussie over wat leerlingen moesten leren: berekeningen uitvoeren of wiskundige problemen begrijpen.
Consumentenelektronica — Technologie die eerder vooral in gespecialiseerde of professionele omgevingen werd gebruikt, werd betaalbaar genoeg voor particuliere aanschaf.
Prestatiecultuur — De SD-functie laat zien hoe sterk schoolprestaties werden uitgedrukt in meetbare resultaten. Het gemiddelde cijfer werd een persoonlijke graadmeter.
Intergenerationele overdracht — De vader koopt het apparaat voor zijn zoon. Jaren later probeert die zoon het aan zijn eigen kinderen door te geven. De eerste overdracht slaagt. De tweede niet.
Vertrouwen.
De diepste laag van deze vondst ligt niet in de elektronica. Ook niet in de trots op een duur apparaat. Zij ligt in één zin: ‘Dit heb je nodig voor school.’
Je ouders hoefden niet overtuigd te worden. Zij accepteerden dat het onderwijs iets van je vroeg en waren bereid daarin te investeren. De calculator werd daarmee een tastbaar bewijs van hun vertrouwen in jouw ontwikkeling.
Misschien is dat ook waarom hij niet weg kan. Niet omdat hij nog iets kan wat andere apparaten niet kunnen. Maar omdat hij herinnert aan iets wat niet opnieuw gekocht kan worden.
| Periode | Betekenis van de calculator |
|---|---|
| Jaren zeventig | Omstreden technologische vernieuwing |
| 1981 | Verplicht schoolinstrument en kostbaar bezit |
| Jaren negentig | Gewoon gebruiksvoorwerp |
| Jaren 2000 | Technisch achterhaald door nieuwere apparaten |
| Heden | Herinneringsobject zonder praktische noodzaak |
Het meest interessante moment ligt aan het einde van deze ontwikkeling. Wanneer je kinderen de calculator afwijzen, wordt duidelijk dat de technologische betekenis volledig is verdwenen. Wat overblijft, is de persoonlijke betekenis.
De calculator is niet langer waardevol vanwege wat hij kan. Maar vanwege wat hij heeft meegemaakt.
| Begrip | 1981 | Nu |
|---|---|---|
| Zakcomputer | Technologisch wonder | Primitieve elektronica |
| Scientific calculator | Geavanceerd hulpmiddel | Basale rekenmachine |
| Rekenvaardigheid | Zelf kunnen uitrekenen | Ook uitkomsten kunnen beoordelen |
| Schoolcijfer | Maatstaf voor succes | Beperkte maat voor kennis en begrip |
| Oude bak | Nog geen betekenis | Afgedankt apparaat |
| Bewaren | Een bezit houden | Een herinnering beschermen |
Vooral het begrip zakcomputer is veelzeggend. In 1981 kon een wetenschappelijke rekenmachine aanvoelen als een computer die je in je zak kon steken. Tegenwoordig draagt vrijwel iedereen een smartphone bij zich die onvergelijkbaar veel meer kan. De betekenis van het woord is met de techniek mee verschoven.
Hier verandert niet alleen het apparaat, maar ook je kennis over het onderwijs.
1981 — De leerling — Je gebruikt de calculator om berekeningen uit te voeren en je gemiddelde cijfers te bepalen. Hoge cijfers zijn belangrijk.
Later — De volwassene — Je ontdekt dat kennis en begrip niet noodzakelijk samenvallen met goede schoolresultaten.
Nu — De terugblikkende waarnemer — Je ziet de calculator als onderdeel van een veel grotere ontwikkeling: de introductie van digitale hulpmiddelen in het onderwijs.
De oorspronkelijke trots blijft bestaan, maar krijgt een kritische laag. Je was trots op een instrument waarmee je beter kon rekenen. Achteraf blijkt dat je er vooral mee controleerde hoe goed je presteerde.
Deze vondst bevat geen grote morele ommekeer, maar wel een verschuiving in de waardering van schoolprestaties.
Als scholier was een hoog cijfer een doel op zichzelf. Als volwassene relativeer je dat.
Je schrijft: ‘Want hoge cijfers halen was toen in onderwijsland de bedoeling. Kennis en begrip, dat kwam later wel.’
Dat is meer dan een grapje. Het is een kleine kritiek op een onderwijscultuur waarin meetbare prestaties soms belangrijker werden gevonden dan werkelijk begrip.
Opvallend genoeg gebruikte je juist de rekenmachine om die meetbare prestaties voortdurend te controleren.
BG-0002 — Bankschroef (1979) — Ook hier speelt je vader een belangrijke rol. De bankschroef vertegenwoordigt de wereld van het maken; de calculator de wereld van het berekenen. Beide voorwerpen horen bij je vormingsjaren.
BG-0018 — RIJAM-agenda — Een verwante vondst uit de schoolcultuur. De agenda en de calculator behoren tot de materiële wereld waarin het leven van scholieren werd georganiseerd en beoordeeld.
BG-0012 — Tom Tit — Een verbinding met de geschiedenis van technisch leren en experimenteren.
Wat deze vondst bijzonder maakt, is het moment waarop je kinderen de calculator niet willen hebben. Daarmee ontstaat een interessant verschijnsel binnen de Geheugengroeve.
Een object kan zijn technische waarde verliezen zonder zijn emotionele waarde te verliezen. Voor je kinderen is de calculator een achterhaald gebruiksvoorwerp. Voor jou is het apparaat verbonden met je vader, de overgang naar een nieuw schooljaar en de trots op een eerste kennismaking met geavanceerde technologie.
De betekenis zit niet meer in het voorwerp zelf. Zij zit in de geschiedenis die eraan vastzit.
Dat maakt de calculator tot een voorbeeld van wat we binnen de Burkunk-methode een mislukte herinneringsoverdracht zouden kunnen noemen. Je kunt het object doorgeven. Maar niet automatisch de herinnering. En zonder die herinnering is het voor de volgende generatie inderdaad niet veel meer dan een oude bak.
Omdat deze calculator drie geschiedenissen in één voorwerp bewaart.
De geschiedenis van een jongen die in augustus 1981 trots met zijn vader een wetenschappelijke rekenmachine gaat kopen.
De geschiedenis van het Nederlandse onderwijs, dat langzaam accepteerde dat machines een deel van het menselijke rekenwerk konden overnemen.
En de geschiedenis van een generatieverschil: wat ooit een kostbare technologische vernieuwing was, is voor de volgende generatie waardeloze elektronica geworden.
Maar de diepste betekenis ligt ergens anders. Je vader kocht je een rekenmachine omdat je hem nodig had voor school. Vijfenveertig jaar later heb je hem niet meer nodig. Toch ligt hij nog op zolder.
De batterijen kunnen leeg zijn. Het vertrouwen dat erin besloten ligt, niet.
Ik zou deze vondst binnen de Geheugengroeve vooral verbinden met het begrip ouderlijk vertrouwen. Dat onderscheidt hem van een algemeen verhaal over de opkomst van de rekenmachine.
Er zit bovendien een opvallende parallel met de huidige discussie over kunstmatige intelligentie in het onderwijs. Opnieuw is de vraag of een machine leerlingen slimmer of juist afhankelijker maakt. De geschiedenis herhaalt zich niet precies, maar de pedagogische angst is herkenbaar.
Toch zou ik die vergelijking niet de boventoon laten voeren. De calculator is uiteindelijk geen herinnering aan een onderwijsdebat. Het is een herinnering aan een middag met je vader. En aan tachtig gulden die zonder aarzelen werden uitgegeven.
Dat is wat er op zolder ligt.
